DROGI RODZICU!

"Rozwój emocjonalny dzieci w wieku przedszkolnym"

1. Rodzaje uczuć pojawiających się u dzieci w wieku przedszkolnym.

Okres przedszkolny to prawdziwy rozkwit uczuć, następuje wzbogacenie i zróżnicowanie życia uczuciowego. Związane jest to z dojrzewaniem układu nerwowego i wpływem oddziaływań środowiskowych. W tym wieku dziecko przeżywa takie uczucia jak: Zazdrość, gniew, strach, lęk, radość, sympatie, zmartwienie, ciekawość. Zaczynają także kształtować się uczucia społeczne.

  • Zazdrość - pojawia się, gdy grozi dziecku utrata miłości osób najbliższych lub wiąże się z pojawieniem młodszego rodzeństwa.
  • Gniew - przejawia się milczeniem, izolowaniem lub złośliwością i przekorą. Wyróżnia się trzy formy wyrażania gniewu ( E. Franus):

    " łagodne - dąsanie się, krzywienie.

    " demonstracji i prowokacji - głośny krzyk, wymachiwanie rękami

    " ostre - wymierzanie ciosów, niszczenie przedmiotów.

    Gniew może być skierowany na przyczyny bezpośrednio lub pośrednio ( np. matka każe dziecku ubierać się - dziecko uderza matkę lub niszczy cześć ubrania). Strach - wywołują najczęściej zwierzęta, osoby obce, hałas, przeczytane opowiadanie, oglądany film, obawy przed brakiem akceptacji, odtrąceniem, drwiną. Lęk - objawy nerwicy, a zarazem jej źródło. Jest to silny stan napięcia charakteryzujący się poczuciem zagrożenia, a jednocześnie bezradności, niepokoju, bezsilności. Nie uświadamiamy sobie źródła lęku, może on dotyczyć np. ewentualnych doznań w przyszłości powstających w wyobraźni. Strach w odróżnieniu od lęku to reakcja na rzeczywiste i aktualnie istniejące niebezpieczeństwo. Osoba zna przyczynę strachu. Lęk np dziecko mówi " boję się ciemnego pokoju", "boję się jak jestem sam". W sytuacji, która wzbudza silny lęk organizm uruchamia mechanizmy obronne - bóle brzucha, wymioty, bóle głowy.

    Najczęstsze lęki u dzieci: lęk przed ciemnością, przed pozostaniem samemu w domu, przed zwierzętami, groźnymi zjawiskami przyrodniczymi.

    Radość, przyjemność, zadowolenie - wyrażane są śmiechem, klaskaniem w ręce, podskakiwaniem. Przyczynami są osiągnięcia, i pokonanie przeszkód.

    2. Ogólne zasady rozwoju zaburzeń procesów emocjonalnych.

  • prawo ciągłości zmian - przejście na wyższy poziom rozwoju zależy od wcześniejszych etapów, od tego co dziecko doświadczyło i przeżyło w okresie poprzedzającym,
  • wpływ środowiska - przenoszenie zaburzeń emocjonalnych ze szkoły do domu i z domu do szkoły,
  • wyrażanie emocji - naśladowanie zachowań dorosłych,
  • język " emocjonalny" - zależy od kultury danego kraju
  • związek emocji z procesami poznawczymi
  • selektywne postrzeganie zjawisk pod wpływem przeżywanych emocji - np. dziecko pogryzione przez psa - każdy pies wzbudza lęk,
  • związek procesu emocjonalnego z cechami układu nerwowego i stanami zdrowia - dziecko chorowite szybciej się męczy, łatwiej wtedy o wybuchy złości i agresji, napady złego humoru. U dzieci, u których występuje stan napięcia, można także obserwować takie objawy jak utrata apetytu, bóle brzucha, wymioty, nadmierne pocenie się, wzmożone napięcie mięśniowe. Symptomy te pojawiają się wtedy dziecko przeżywa trudną sytuację, z którą nie może sobie poradzić ( np. duże wymagania)

    3. Wybrane objawy i zespoły zaburzeń emocjonalnych.

    Dzieci nerwicowe - występują u nich zaburzenia czynnościowe, którym brak podłoża organicznego. Główną przyczyną są urazy psychiczne - przeżycia wynikające z niekorzystnych sytuacji środowiskowych. Zaliczamy do nich: ostre i nagłe sytuacje szokowe, długo trwające bodźce wywołujące konfliktowe przeżycia, często powtarzające się niekorzystne sytuacje w życiu dziecka. Zaburzenia nerwicowe mogą być wywołane przez czynniki łatwiejsze do określenia. Należą do nich:

  • dziedziczność,
  • wrodzona lub wcześnie nabyta nerwowość - w okresie życia płodowego: choroby, urazy, stany emocjonalne matki. W czasie porodu - zaburzenia porodowe. Okres niemowlęcia - urazy, choroby. Lęki - lęki nocne ( 2 - 8 rok życia) - dziecko budzi się w nocy, zrywa, krzyczy, jest przerażone, ma przyśpieszony oddech, poci się, drży - uspokajanie przez rodziców nie pomaga ( lęk twa od 15 sek. do 15 min). Rano po obudzeniu dziecko nic nie pamięta. Leki nocne pojawiają się w okresach trudnych przeżyć - sytuacje rodzinne, obiecaną lub wymierzoną karą.

    Dzieci takie są mało odporne na stres, nadwrażliwe, skłonne do płaczu, bierne, mają małe zdolności adaptacyjne do nowych warunków. Inne symptomy zaburzeń snu to: trudności w zasypianiu, niespokojny sen, budzenie się w nocy.

    Mimowolne moczenie - jest to najczęstszy rodzaj zaburzeń dziecięcych (występuje u 15-25% populacji dz.). Do głównych przyczyn należą:

  • niewykształcone umiejętności kontroli wydalania moczu w wyniku zbyt późno lub zbyt wcześnie rozpoczętego treningu czystości - odpowiednia pora treningu - ponad rok, gdy dziecko dobrze chodzi.
  • Środowisko rodzinne - nieprawidłowe metody wychowania, wadliwe kontakty emocjonalne, pojawienie się nowego dziecka w rodzinie, sytuacje trudne: groźba utraty miłości rodziców lub jej osłabienie, niewłaściwe postawy rodziców - odrzucenie, obojętność, nadopiekuńczość, odrzucenie rówieśników, wyśmiewanie, karanie.

    Moczenie dzieci jest mimowolne, nie wynika z ich złej woli i przekory.

    Zaburzenia łaknienia - nerwicowy brak apetytu. Błędem wychowawczym jest namawianie do spożycia porcji, przymuszanie, stosowanie kar, zabawianie. Zaburzenie apetytu może być reakcją na trudną sytuację domową dziecka, na pojawienie się drugiego dziecka, pójście do przedszkola ( dla dziecka wrażliwego i lękowego). Reakcją na niemiłe przeżycia podczas jedzenia są wymioty. Mogą być spowodowane konsystencją pokarmu, kożuchem w mleku, nieapetycznym sposobem podania, niemiłym zapachem, a także zmuszaniem, pośpieszaniem, karaniem. Leczenie - pozorne ignorowanie.

    Jąkanie - jest objawem zaburzeń mowy wieku dziecięcego. Rozpoczyna się najczęściej między trzecim a piątym rokiem życia. Występuje częściej u chłopców niż dziewczynek. Jąkanie jest zespołem objawów:

  • kloniczne -wielokrotne powtarzanie tej samej głoski lub sylaby,
  • toniczne - zatrzymanie wypowiadanego wyrazu ( zacinanie się) czemu towarzyszy często silne emocjonalne i mięśniowe napięcie.

    Najczęstszą postacią jąkania jest jąkanie kloniczno - toniczne. Jąkanie pojawia się często w okresie, gdy istnieje rozbieżność między wysokim już w tym wieku poziomem myślenia, a mała sprawnością aparatu mowy. Jąkanie może pojawić się w sposób nagły pod wpływem urazu psychicznego bądź w efekcie długotrwałych nieprzyjaznych sytuacji.

    Tiki - nagłe mimowolne wyładowania ruchowe różnych grup mięśniowych, nie podlegające świadomej kontroli. Najczęściej spotykane postacie tików to mruganie oczami, grymasy twarzy, podrzucanie lub wyciąganie ramion. Tiki pojawiają się rzadko w wieku przedszkolnym. Przyczynami są:

  • naśladownictwo starszych kolegów lub dorosłych przechodzące w nawyk,
  • utrwalenie reakcji obronnych,
  • nagły uraz psychiczny np. przestraszenie się,
  • długotrwałe przeżycia wywołane nieprawidłowymi warunkami rozwojowymi.

    Dzieci zahamowane psychoruchowo-to najczęściej dzieci lękowe z trudnościami w kontaktach społecznych i obniżoną aktywnością. Wyróżnia- my cztery grupy zahamowań psychoruchowych:

    1) dzieci "zmotywowane-napięte"- skrupulatne, przesadnie staranne, napięte niespokojne. Bardzo mocno związane emocjonalnie z matką, często występuje u nich lęk przed szkołą i słabe kontakty z rówieśnikami. Dzieci te w szkole są ciche i zalęknione- w domu są ożywione i swobodne.

    2) dzieci "podporządkowane- uległe"-" wyciszone"- małomówne, grzeczne, posłuszne, koleżeńskie, uczynne, nie śmiałe. Słabsza jest u nich więź emocjonalna z matką.

    3) dzieci "z obniżoną samooceną-zrezygnowane"- bierne w szkole i w domu, niepewne swoich możliwości, wrażliwe na dezaprobatę i odrzucenie, płaczliwe. Rodzice: nadmiernie krytyczni, odrzucający.

    4) dzieci "nadwrażliwe- asteniczne"- skryte, powściągliwe, izolujące się, wybierają zabawy samotne, męczy je hałas. Pochodzą na ogół z rodzin rozbitych, nieszczęśliwych. Matki przejawiają cechy neurotyczne, lękowe, obarczają dzieci bagażem własnych przeżyć.

    Dzieci obojętne- uczuciowo-nie potrafią nawiązać kontaktów uczuciowych z dorosłymi i rówieśnikami współodczuwać radości i smutku innych osób.

    Smutne, odtrącają przyjaźń innych, mimika twarzy mało ekspresyjna, czasem złośliwe i wrogie w stosunku do otoczenia. Głównymi przyczynami tych zaburzeń są : pozbawienie kontaktu z matką lub bardzo słaby kontakt, odrzucenie. Najczęściej zaobserwować można te objawy u dzieci przebywających w domu dziecka( "choroba sieroca").

    Dzieci nadpobudliwe ruchowo - charakteryzują się zwiększoną wrażliwością na działające bodźce. Są konfliktowe, maja trudności w przystosowaniu się do wymagań szkolnych. Obrażają się, bywają drażliwe agresywne, wybuchowe, łatwo przechodzą od płaczu do śmiechu. Dzieci nadpobudliwe w sferze uczuciowej rejestrują bodźce niedostrzegane przez innych(obniżony próg wrażliwości). Karcone lub karane czują się niesprawiedliwie osądzone, a tym samym pokrzywdzone. Gdy mamy możliwość poobserwować dziecko emocjonalnie nadpobudliwe podczas oglądania filmu, to zauważamy, że odbiera ono pewne sceny całkiem inaczej niż pozostali: łatwiej ulega wzruszeniu, czasem płacze.

    Nadpobudliwość emocjonalna może objawić się także w postaci wzmożonej lękliwości. Pojawia się wtedy niepokój, lęk strach przed różnymi sytuacjami, zwłaszcza szkolnymi. Przy odpowiedzi pocą się, czerwienią lub bledną. Czasami nie są w stanie wydobyć z siebie głosu. Nie wolno ich wtedy "poganiać", krytykować, lecz łagodnym głosem dodać otuchy. Nadpobudliwość może przejawiać się w sferze uczuć wyższych, głównie społecznych. Dzieci te przeżywają cudzą krzywdę, zamartwiają się. Zbyt mocno przeżywają swoje niepowodzenia, nieporozumienia w domu czy wśród rówieśników.

    4. Terapia.

    Zaburzony rozwój dziecka zależny jest w bardzo dużej mierze od wadliwych układów rodzinnych. Warunkiem udzielenia pomocy dziecku jest nie tylko otoczenie go indywidualną opieką i terapią, ale przede wszystkim objęcie działalnością psychoterapeutyczną całej rodziny. Terapia rodzinna podejmowana w przypadku zaburzeń istniejących u dzieci ma na celu uwrażliwienie rodziców na problemy dziecka, zrozumienie jego prawidłowości rozwojowych i potrzeb, przyczyn zakłócenia zachowania. Podjęcie działania terapeutycznego skierowanego jedynie na dziecko jest niecelowe - powrót do zaburzonej rodziny z reguły bowiem powoduje ponowne wystąpienie zaburzeń, często nawet w ostrzejszej formie. Środowisko przedszkolne może być miejscem stymulującym rozwój, rozszerzającym doświadczenia dziecka, ale może być także przyczyna pojawiających się nieprawidłowości rozwoju-przyczynami tego stanu mogą być:

  • stały gwar (w zbyt licznej grupie) co powoduje silne obciążenie układu nerwowego,
  • liczna grupa utrudnia także możliwość indywidualnego traktowana dzieci,
  • zbyt małe pomieszczenia do zabawy, odpoczynku, szatni co powoduje kłopoty w opanowaniu czynności samoobsługowych, wzajemne przeszkadzanie wywołujące nieporozumienia,
  • brak odpowiedniej liczby pomieszczeń sanitarnych może powodować zbyt długie oczekiwanie na załatwienie potrzeb fizjologicznych i moczenie się.

    W TERAPII KONIECZNA JEST ŚCISŁA WSPÓŁPRACA PRZEDSZKOLA Z DOMEM RODZINNYM!

    Przykłady ćwiczeń terapeutycznych:

  • rysunek-analiza prac( dziecko odzwierciedla w nim otaczająca go rzeczywistość, warunki w jakich żyje, doświadczenia jakie były jego udziałem, dziecko przekazuje to, co jest dla niego najważniejsze)
  • słuchanie muzyki( dzieci słuchają muzyki leżąc-odprężenie, opowiadają o swoich odczuciach związanych z utworem: rysunek, ruch, improwizacje taneczne)
  • ćwiczenia ruchowe-mimiczne: gesty, mimika twarzy, pantomima, scenki tematyczne.
  • zabawa: dostarcza się duży wybór zabawek, lecz dziecku pozostawia decyzję czym , w co i w jaki sposób chce się bawić.
  • ćwiczenia rozluźniające mięśnie wpływające na zmniejszenie napięcia emocjonalne.

    Literatura

    1. A. Kozłowska: "Zaburzenia emocjonalne u dzieci w wieku przedszkolnym" Wydawnictwo Żak, Warszawa1996.

    2. H. Nartowska: "Dzieci nadpobudliwe psychoruchowo WSiP, Warszawa1972.

    3. D. Siemek: "Problemy wychowawcze wieku przedszkolnego" Instytut wydawniczy związków zawodowych, Warszawa 1987

    mgr Anna Rajda